مرتضى مطهرى
76
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
عدم انتساب جريانات به خداوند ، مورد قبول قرار داده و قائل به حسن و قبح عقلى و ذاتى شدهاند . اين متكلّمان معتقدند كه اصل حسن و قبح اشياء ، همانطور كه معيار و مقياس كارهاى بشرى است ، مىتواند معيار و مقياس افعال ربوبى قرار گيرد ، و لهذا در مسائل الهيات ، همواره اين اصل ، مورد استناد اين گروه قرار مىگيرد . اين گروه با توجه به اين اصل و توجه به بديهى بودن حسن عدل و قبح ظلم ، اين مسأله را به شكل يك اصل اخلاقى ، ولى در سطح ربوبى ، مطرح مىنمايند ؛ مىگويند : عدل ذاتا نيك است و ظلم ذاتا زشت است . خداوند كه عقل غير متناهى است بلكه فيضبخش همهء عقلهاست ، هرگز كارى را كه عقل ، نيك مىشناسد ترك نمىكند و كارى را كه عقل زشت مىشمارد انجام نمىدهد . اما حكماى الهى كه از راه ديگر رفتهاند و بعد به آن اشاره خواهيم كرد ، در عين اينكه از لحاظ توحيد افعالى نفى شرك در خالقيّت مىكنند ، فاعليّت را منحصر به ذات حق نمىدانند ، و در عين اينكه حسن و قبح را متأخّر از مرتبهء فعل حق و منتزع از نظام وجود مىدانند ، خداوند را از ظلم ، تنزيه مىكنند . حكماى الهى منكر حسن و قبح عقلى نيستند و نظر اشاعره را مردود مىشمارند ، اما محدودهء اين مفاهيم را حوزهء زندگى بشرى مىدانند و بس . از نظر حكماء الهى مفاهيم حسن و قبح ، در ساحت كبريائى بعنوان مقياس و معيار راه ندارند ، افعال ذات بارى را با اين معيارها و مقياسها كه صددرصد بشرى است نمىتوان تفسير كرد . از نظر حكما خداوند عادل است ولى نه بدان جهت كه عدالت نيك است و ارادهء الهى همواره بر اين است كه كارهاى نيك را انجام دهد نه كارهاى بد را ؛ خداوند ظالم نيست و ستم نمىكند ولى نه بدان جهت كه ظلم ، زشت است و خداوند نمىخواهد كار زشتى انجام دهد . ملاك عدل الهى و بلكه مفهوم عدل الهى چيز ديگرى است كه بعدا ذكر خواهد شد . از نظر حكما انديشهء حسن و قبح ، و نيكى و بدى كارها در انسان ، كه وجدان اخلاقى بشر از آن تشكيل شده است ، انديشهاى اعتبارى است نه حقيقى . ارزش انديشهء اعتبارى ، ارزش عملى است نه علمى و كشفى . همهء ارزشش اين است كه واسطه و ابزار است . فاعل بالقوّه براى اين كه به هدف كمالى خود در افعال ارادى برسد ناچار است به عنوان « آلت فعل » اين گونه انديشهها را بسازد و استخدام نمايد . ذات مقدّس احديّت كه وجود صرف و كمال محض و فعليّت خالص است از اين گونه فاعليتها و اين گونه انديشهها و از استخدام « آلت » به هر شكل و هر كيفيت منزّه است .